विश्वकप फुटबल सुरु हुनासाथ संसारभर दुई देशको चर्चा बढ्छ– ब्राजिल र अर्जेन्टिना। नेपालमा पनि अर्जेन्टिनाको नाम आउँदा धेरैलाई सबैभन्दा पहिले लियोनल मेस्सी सम्झना आउँछ। पुरानो पुस्ताका लागि डिएगो म्याराडोना ।

तर फुटबल मैदानमा विश्वविजेता बनेको यही देश आर्थिक इतिहासमा भने अर्कै कारणले चर्चित छ।

विश्वका विश्वविद्यालयहरूमा आर्थिक संकट, मुद्रास्फीति, मुद्रा अवमूल्यन, बैंकिङ संकट र सरकारी आर्थिक कुप्रबन्धनको उदाहरण दिनुपर्दा अर्जेन्टिनाको नाम सबैभन्दा अगाडिआउने गर्छ । अनिवार्यजस्तै आउँछ। कुनै समय संसारकै धनी राष्ट्रहरूकोसूचीमा रहेको देश आज दशकौँदेखि आर्थिक संकटसँग जुधिरहेको छ।

प्रश्न उठ्छ– आखिर अर्जेन्टिनालाई यस्तो बनायो कसले ?

उत्तर एउटै छैन। यो एउटा गलत निर्णयको परिणाम होइन। यो दशकौँसम्म गरिएका नीतिगत गल्ती, राजनीतिक अस्थिरता, लोकप्रियतामुखी अर्थनीति, अत्यधिक सरकारी खर्च, मुद्राप्रतिघट्दो विश्वास र कमजोर संस्थागत व्यवस्थाको संयुक्त परिणाम हो। अर्जेन्टिनाले १९८०दशकको अन्त्यमा ३,००० प्रतिशतभन्दा बढी मुद्रास्फीति समेतभोगेको थियो।

चाँदीबाट जन्मिएको देश

अर्जेन्टिना नाम नै ल्याटिन शब्द “अर्जेन्टम” अर्थात् चाँदीबाट आएको बुझिन्छ।

स्पेनी उपनिवेशकालमा यो क्षेत्र चाँदी र कृषि उत्पादनका लागि प्रसिद्ध थियो। विशाल घाँसे मैदान, उर्वर भूमि र पशुपालनका कारण अर्जेन्टिना विश्वको प्रमुख खाद्यान्न तथा मासु निर्यातकर्ता देश बन्यो।

उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्य र बीसौँ शताब्दीको सुरुआतमा अर्जेन्टिनाको अर्थतन्त्र तीव्र गतिमा बढ्यो कि त्यसको प्रतिव्यक्ति आय युरोपका धेरै विकसित राष्ट्रसँग समान भयो केहीलाई जितेर नै अगाडि बढ्यो।

ब्युनस आयर्सलाई दक्षिण अमेरिकाको पेरिस भनिन्थ्यो। रेलमार्ग विस्तार भइरहेका थिए। युरोपबाट लाखौँ आप्रवासी रोजगारीको खोजीमा अर्जेन्टिना आइरहेका थिए।

त्यसबेला धेरै अर्थशास्त्रीहरूले अर्जेन्टिनालाई भविष्यको महाशक्ति मान्थे।

तर समृद्धिको त्यो जग बलियो थिएन।

कृषि र निर्यातमा अत्यधिक निर्भरता

अर्जेन्टिनाको समृद्धि मुख्यतः कृषि निर्यातमा आधारित थियो।गहुँ, मकै, मासु र कृषि उत्पादनले विदेशी मुद्रा ल्याइ रहेको थियो।

जब विश्व व्यापार राम्रो थियो, सबै ठीक देखिन्थ्यो।

तर पहिलो विश्वयुद्ध, दोस्रो विश्वयुद्ध र सन् १९२९ को विश्वव्यापी आर्थिक मन्दीपछि निर्यात बजार कमजोर हुन थाल्यो। निर्यातमा निर्भर अर्थतन्त्रले ठूलो झट्का बेहोर्नुपर्‍यो।

यसैबीच राजनीतिक नेतृत्वले अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गर्ने भन्दा तत्कालीन राजनीतिक फाइदामा बढी ध्यान दिनथाल्यो।

लोकप्रिय राजनीति र आर्थिक वास्तविकता

सन् १९४६ मा जुआन पेरोन सत्तामा आए।

उनले श्रमिक वर्गलाई केन्द्रमा राखेर नीति ल्याए। तलबबढ्यो,सामाजिक सुरक्षा बढ्यो। सरकारी हस्तक्षेप विस्तार भयो। उद्योगहरू राष्ट्रियकरण गरिए।

शुरुआती चरणमा जनताले राहत पाए।

तर, प्रश्न उठ्न थालेको थियो– यति ठूलो खर्चको स्रोतकहाँबाट आउने ?

सरकारी आम्दानीको तुलनामा खर्च धेरै बढ्दै गयो। बजेटघाटा बढ्यो। अनि सरकारले सजिलो उपाय रोज्यो– पैसा छाप्ने।

त्यहीँबाट अर्जेन्टिनाको दीर्घकालीन समस्याको बीउ रोपियो।

पैसा छाप्दा किन बढ्छ महँगी ?

अर्थशास्त्रको सामान्य नियम अनुसार बजारमा पैसाको मात्राबढे पनि उत्पादन नबढे मूल्य बढ्छ।

यदि १०० वटा वस्तुका लागि १०० रुपैयाँ थियो र अचानक१,००० रुपैयाँ बनाइयो भने वस्तुको मूल्य पनि बढ्छ।

अर्जेन्टिनामा यही भयो।

सरकारले खर्च धान्न केन्द्रीय बैंकको सहारा लियो। मुद्राआपूर्ति बढ्दै गयो। तर उत्पादन र उत्पादकत्व सोही अनुपातमाबढेन।

 अध्ययनअनुसार अर्जेन्टिनामा मुद्रास्फीति दशकौँसम्म संरचनात्मक समस्या बन्यो र अन्ततः १९८९–९०मा वार्षिक २,६००–३,००० प्रतिशतभन्दा माथि पुग्यो।

जब मानिसहरूले आफ्नै मुद्रा छाडे

मुद्रास्फीति बढ्दै जाँदा जनताले पेसोमाथिको विश्वास गुमाउनथाले।

तलब पाएको दिन नै मानिसहरू पसलतिर दौडिन्थे। किनकि अर्को हप्ता कुर्दा पैसाको मूल्य घटिसकेको हुन्थ्यो।

पछि मानिसहरूले पेसोभन्दा अमेरिकी डलरलाई सुरक्षित विकल्प मान्न थाले।

घर किन्ने, गाडी किन्ने, बचत गर्ने, व्यापार गर्ने– सबै डलरमा हुन थाल्यो।

अहिले पनि अर्जेन्टिनामा ठूलो मात्रामा अमेरिकी डलर बैंकभन्दा घरमै राख्ने संस्कार छ।

बैंकिङ प्रणाली माथिको विश्वास किन टुट्यो ?

सन् २००१ मा संकट चुलियो।

सरकारले बैंकबाट रकम झिक्न सीमा तोक्यो। लाखौँ मानिस आफ्नै खाताको पैसा निकाल्न नसक्ने अवस्थामा पुगे।

पछि डलर निक्षेपलाई पेसोमा रूपान्तरण गरियो।

धेरै परिवारको जीवनभरको बचत केही महिनामै समाप्त भयो।

एकपटक जनविश्वास गुमेपछि बैंकिङ प्रणाली पुनःविश्वासिलो बनाउन दशकौँ लाग्छ भन्ने तथ्य अर्जेन्टिनाले संसारलाई देखायो।

राजनीतिक अस्थिरताको मूल्य

अर्जेन्टिनाको अर्को ठूलो समस्या राजनीतिक अस्थिरता थियो।

लोकतन्त्र आयो, गयो। सैन्य शासन आयो, गयो। वामपन्थीनीति आयो, फेरि बजारमुखी सुधार आयो।

हरेक सरकारले अघिल्लो सरकारको नीति उल्ट्याउने काम गर्‍यो।

निवेशकर्ताले भविष्य देखेनन्। उद्योगीले दीर्घकालीन योजना बनाउन सकेनन्।

नीतिगत निरन्तरताको अभावले अर्थतन्त्रलाई झन् कमजोर बनायो।

अहिले अर्जेन्टिनामा के हुँदैछ ?

सन् २०२३ को अन्त्यमा राष्ट्रपति बनेका हाभियर मिलेले दशकौँ पुरानो आर्थिक मोडल बदल्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

उनले सरकारी खर्च कटौती, बजेट अनुशासन, मन्त्रालयघटाउने र पैसा छापेर घाटा धान्ने प्रवृत्ति रोक्ने नीति अघिसारेका छन्। उनको सरकारले मुद्रास्फीति घटाउन र वित्तीय घाटा कम गर्न कडा मितव्ययिता नीति अपनाएको जनाएको छ।

तर सुधारको मूल्य पनि छ।

आर्थिक समायोजनका कारण अल्पकालमा रोजगारी, आय  रउपभोगमा दबाब परेको आलोचकहरूको तर्क छ। समर्थकहरू भने दशकौँको रोग निको पार्न कठोर उपचार आवश्यक रहेको बताउँछन्।

नेपालले अर्जेन्टिनाबाट के सिक्ने ?

नेपाल र अर्जेन्टिना एउटै अवस्था होइनन्। तर केही समान चुनौती अवश्य छन्।

नेपालको अर्थतन्त्र अहिले पनि ठूलो मात्रामा रेमिटेन्समा निर्भर छ। विदेशी मुद्रा आउने मुख्य स्रोत वैदेशिक रोजगारी हो।उत्पादन क्षेत्रको योगदान अपेक्षाकृत कमजोर छ। उद्योगक्षेत्रको योगदान वर्षौँदेखि अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन।

आज नेपालमा उपभोग बढिरहेको छ तर उत्पादन त्यति तीव्रगतिमा बढिरहेको छैन।

आयात बढिरहेको छ।

मोबाइलदेखि मोटरसाइकल, पेट्रोलदेखि इलेक्ट्रोनिक्स, औषधिदेखि लत्ताकपडासम्म नेपाल ठूलो मात्रामा आयातमा निर्भर छ।

यदि कुनै देशले निरन्तर उत्पादनभन्दा उपभोगलाई प्राथमिकतादिन्छ भने दीर्घकालमा अर्थतन्त्र कमजोर बन्न सक्छ।अर्जेन्टिनाको इतिहासले यही पाठ सिकाउँछ।

रेमिटेन्सको भरमा कहिलेसम्म ?

नेपालमा रेमिटेन्सले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो बनाएकोछ।

तर रेमिटेन्स आफैंमा उत्पादन होइन। रेमिटेन्सले घर बनाउँछ, उपभोग बढाउँछ, शिक्षा र स्वास्थ्यमाखर्च गराउँछ। तर उद्योग खोल्दैन भने दीर्घकालमा रोजगारी सिर्जना हुँदैन। अर्जेन्टिनाले कृषि निर्यातमा अत्यधिक निर्भरता राख्यो नेपालले रेमिटेन्समा अत्यधिक निर्भरता राखेको छ।निर्भरता फरक छ, तर जोखिमको प्रकृति उस्तै हुन सक्छ।

अर्जेन्टिनामा बैंकिङ प्रणालीमाथिको विश्वास कमजोर भयो। नेपालमा बैंकिङ प्रणाली अहिले पनि मजबुत छ। तर पछिल्लावर्षहरूमा देखिएको सहकारी संकटले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देशदिएको छ– वित्तीय संस्थाप्रतिको विश्वास गुमाउन धेरै समय लाग्दैन।

एकपटक नागरिकले आफ्नो पैसा सुरक्षित छैन भन्ने महसुस गरे भने त्यसको असर अर्थतन्त्रभर फैलिन सक्छ।

सरकारी खर्चको गुणस्तर

नेपालमा बजेट हरेक वर्ष बढिरहेको छ। तर प्रश्न खर्चको आकार होइन, गुणस्तर हो। सडक अधुरा छन्। आयोजना ढिला छन्। पुँजीगत खर्च न्यूनछ। आयोजना लागत बढिरहेका छन्। अर्जेन्टिनाले पनि लामो समय लोकप्रियताका लागि खर्चगर्‍यो। तर उत्पादनशील क्षेत्रमा पर्याप्त लगानी भएन। अन्ततः खर्चले विकास होइन, समस्या उत्पादन गर्‍यो।

सबैभन्दा ठूलो पाठ

अर्जेन्टिनाको कथा एउटा देशको मात्र कथा होइन। यो चेतावनी हो। संसारकै धनी देशमध्ये एक राष्ट्र गलत नीतिका कारणसंकटमा पर्न सक्छ भने कुनै पनि देश सुरक्षित छैन। समृद्धि केवल प्राकृतिक स्रोतले आउँदैन। केवल विदेशी मुद्राभएर पनि पुग्दैन। केवल राजनीतिक भाषणले पनि हुँदैन।

समृद्धिका लागि स्थिर नीति, बलियो संस्था, उत्पादन, लगानी, वित्तीय अनुशासन र जनविश्वास आवश्यक हुन्छ।

फुटबल मैदानमा मेस्सीले अर्जेन्टिनालाई विश्वकप जिताए। तर अर्थतन्त्रको मैदानमा अर्जेन्टिनाले अझै पनि आफ्नोहराएको गौरव फर्काउने संघर्ष जारी राखेको छ। र सायद त्यही संघर्षबाट नेपालले समयमै सिक्न सके, भविष्यका धेरै संकटहरू टार्न सक्छ।