न्यूयोर्क। अमेरिकी अर्बपति व्यवसायी इलोन मस्कले अमेरिकाका हरेक बालबालिकालाई आफ्नो रकेट निर्माण कम्पनी स्पेसएक्सको एक–एक सेयर उपहार दिने घोषणा गरेका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले मस्कको घोषणाको स्वागत गर्दै बालबालिकाको भविष्यमा लगानी गर्ने उदार कदम भन्दै धन्यवाद दिएका छन्।

मस्कले अक्टोबर १९ मा सामाजिक सञ्जाल एक्समार्फत आगामी वर्ष अमेरिकाका हरेक बालबालिकालाई स्पेसएक्सको सेयर दिने बताएका हुन्। यद्यपि, सेयर वितरणको प्रक्रिया, लाभग्राहीको योग्यता र कार्यान्वयनको समयतालिकाबारे उनले विस्तृत जानकारी दिएका छैनन्।

ट्रम्पले एक्समा लेख्दै मस्कलाई धन्यवाद दिएका छन्। उनले ‘ट्रम्प अकाउन्ट्स’ मार्फत लाखौँ अमेरिकी बालबालिकालाई स्पेसएक्सको सेयर दिने घोषणा बालबालिकाको भविष्यमा लगानी गर्ने उद्देश्यसँग मेल खाने बताएका छन्।

ट्रम्पका अनुसार बालबालिका अमेरिकाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हुन्। निजी क्षेत्रका व्यवसायीलाई एक ठाउँमा ल्याएर बालबालिकामा लगानी गर्नु र उनीहरूलाई ‘अमेरिकन ड्रिम’ को हिस्सा बनाउनु नै ट्रम्प अकाउन्ट्सको परिकल्पना भएको उनको भनाइ छ।

एक सेयरको मूल्य १४ हजार रुपैयाँ, कुल लागत एक लाख करोडभन्दा बढी

उपलब्ध विवरणअनुसार स्पेसएक्सको एक सेयरको मूल्य १४६ अमेरिकी डलर अर्थात् करिब १४ हजार रुपैयाँ छ। अमेरिकामा करिब ७ करोड २० लाख बालबालिका रहेको अनुमानका आधारमा सबैलाई एक–एक सेयर वितरण गर्दा त्यसको कुल मूल्य करिब १० अर्ब ५१ करोड अमेरिकी डलर पुग्छ।

नेपाली रुपैयाँमा यो रकम करिब १ खर्ब ४७ अर्ब रुपैयाँ अर्थात् झन्डै डेढ खर्ब रुपैयाँ हुन्छ। यद्यपि, यो गणना प्रतिव्यक्ति एक सेयर र उल्लेखित मूल्यलाई आधार मानेर गरिएको अनुमान हो। सेयरको वास्तविक मूल्य र वितरणको सर्तअनुसार कुल मूल्य फरक पर्न सक्छ।

करोडौँ बालबालिकासम्म सेयर कसरी पुर्‍याउने, त्यसका लागि कस्तो खाता खोल्ने र वितरणको खर्च कसले बेहोर्ने भन्ने विषयमा मस्क वा स्पेसएक्सले विस्तृत योजना सार्वजनिक गरेका छैनन्।

मध्यावधि निर्वाचनअघि घोषणाले बढायो राजनीतिक चासो

अमेरिकामा आगामी नोभेम्बर ३ मा मध्यावधि निर्वाचन हुँदैछ। निर्वाचनअघि मस्कले गरेको ठूलो आर्थिक मूल्यको घोषणालाई राजनीतिक दृष्टिले पनि चासोका साथ हेरिएको छ।

मस्कले रिपब्लिकन पार्टीलाई सहयोग गर्न ठूलो रकम खर्च गरिसकेको विवरण सार्वजनिक भएका छन्। यस्तो अवस्थामा बालबालिकालाई स्पेसएक्सको सेयर दिने घोषणाले ट्रम्प प्रशासन र मस्कबीचको सम्बन्धबारे पनि चर्चा बढाएको छ। तर, उक्त घोषणा निर्वाचनमा राजनीतिक लाभ लिने उद्देश्यले गरिएको हो भन्ने पुष्टि गर्ने प्रमाण सार्वजनिक विवरणमा छैन।

यसैबीच, स्पेसएक्सकी अध्यक्ष ग्विन शटवेल र उनका पतिले पनि २० लाखभन्दा बढी बालबालिकाको खातामा स्पेसएक्सको सेयर उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएको विवरण छ।

ट्रम्प अकाउन्ट्समा पनि एक हजार डलर

ट्रम्प प्रशासनले पनि बालबालिकाको भविष्यका लागि ‘ट्रम्प अकाउन्ट्स’ नामक योजना अघि सारेको छ। उक्त योजनाअन्तर्गत निर्धारित सर्त पूरा गर्ने बालबालिकाको खातामा सरकारले एकमुष्ट एक हजार अमेरिकी डलर जम्मा गर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

योजनाको प्रावधानअनुसार सन् २०२५ जनवरी १ देखि सन् २०२८ डिसेम्बर ३१ सम्म जन्मिएका योग्य बालबालिकाले लाभ लिन सक्नेछन्।

यही योजनालाई मस्कको घोषणासँग जोडेर हेरिएको छ। तर, ट्रम्प अकाउन्ट्समा रकम जम्मा गर्ने सरकारी कार्यक्रम र स्पेसएक्सको सेयर वितरण एउटै योजना हुन् वा अलग-अलग व्यवस्था हुन् भन्ने विषय स्पष्ट हुन बाँकी छ।

को-कोले पाउँछन् सेयर?

मस्कले ‘अमेरिकाका हरेक बालबालिका’ भने पनि लाभग्राहीको स्पष्ट मापदण्ड सार्वजनिक गरेका छैनन्। यसले केही महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ।

पहिलो, अमेरिकी नागरिकता भएका बालबालिकाले मात्रै सेयर पाउने हुन् वा अमेरिकामा बसोबास गर्ने अन्य बालबालिका पनि समेटिनेछन् भन्ने स्पष्ट छैन।

दोस्रो, सेयर प्राप्त गर्न उमेरको सीमा तोकिनेछ वा नवजात शिशुदेखि १८ वर्षमुनिका सबै बालबालिका योग्य हुनेछन् भन्नेबारे जानकारी दिइएको छैन।

तेस्रो, बालबालिकाको पहिचान प्रमाणित गर्न अभिभावकले कुन कागजात पेस गर्नुपर्नेछ र आवेदन प्रक्रिया कस्तो हुनेछ भन्ने पनि खुलाइएको छैन।

यी विषयमा स्पष्ट मापदण्ड नआएसम्म सेयर वितरणको वास्तविक दायरा र लाभग्राहीको संख्या यकिन गर्न कठिन हुनेछ।

बालबालिकाले कहिले बेच्न पाउँछन् सेयर?

सेयर वितरणको घोषणासँगै त्यसको स्वामित्व र कारोबारसम्बन्धी प्रश्न पनि उठेका छन्। अमेरिकामा १८ वर्षमुनिका बालबालिकाको नाममा सेयर राख्न सामान्यतया अभिभावक वा संरक्षकको व्यवस्थापनमा रहने कस्टोडियल खाता प्रयोग गर्न सकिन्छ।

तर, मस्कले घोषणा गरेको सेयर यही व्यवस्थामार्फत वितरण गरिने हो वा छुट्टै संरचना बनाइने हो भन्ने खुलेको छैन।

बालबालिकाको नाममा सेयर राखिएमा उनीहरू वयस्क नहुँदासम्म त्यसको व्यवस्थापन कसले गर्ने, सेयर कहिले बेच्न पाइने र अर्को व्यक्तिको नाममा हस्तान्तरण गर्न मिल्ने वा नमिल्ने विषयमा पनि स्पेसएक्सले जानकारी दिएको छैन।

स्पेसएक्समा मस्कको ४८.४ प्रतिशत स्वामित्व

सार्वजनिक विवरणअनुसार सन् २०२६ जुन ३० सम्मको नियामकीय फाइलिङमा स्पेसएक्समा मस्कको ४८.४ प्रतिशत स्वामित्व रहेको उल्लेख छ। उक्त विवरणमा आधारित मूल्याङ्कनअनुसार उनको हिस्सेदारीको मूल्य करिब ८६० अर्ब अमेरिकी डलर अर्थात् करिब ८० लाख करोड रुपैयाँ रहेको बताइएको छ।

मस्कले बालबालिकालाई सेयर दिने घोषणालाई आगामी योजनामध्ये पहिलो भएको बताएका छन्। यसबाट उनले भविष्यमा थप कार्यक्रम घोषणा गर्न सक्ने संकेत गरेका छन्। यद्यपि, आगामी योजनाको स्वरूप र घोषणा हुने मितिबारे उनले केही खुलाएका छैनन्।

पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने रकेटले बदलिएको अन्तरिक्ष क्षेत्र

मस्कले सन् २००२ मा स्पेसएक्स स्थापना गरेका थिए। कम्पनीले पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने रकेट प्रविधिको विकासमार्फत उपग्रह प्रक्षेपण तथा अन्तरिक्ष अभियानको लागत घटाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

सन् २०२० मे ३० मा स्पेसएक्सले क्रु ड्र्यागनमार्फत अन्तरिक्ष यात्री बोकेको ऐतिहासिक अभियान प्रक्षेपण गरेको थियो। त्यस अभियानमा रोबर्ट बेहन्केन र डगलस हर्ली अन्तरिक्षमा गएका थिए। उनीहरू मे ३१ मा अन्तरिक्षमा पुगेका थिए।

निजी क्षेत्रबाट अन्तरिक्ष अभियान सञ्चालन गर्ने कम्पनीका रूपमा स्थापित स्पेसएक्सको स्वामित्व सर्वसाधारण बालबालिकासम्म पुर्‍याउने मस्कको घोषणाले कम्पनीको सेयर वितरण, बालबालिकाको दीर्घकालीन लगानी र अमेरिकी राजनीतिक वृत्तमा नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। तर, घोषणालाई वास्तविक वितरणमा परिणत गर्न आवश्यक प्रक्रिया र सर्त सार्वजनिक हुन बाँकी छन्।विभिन्न समाचार संस्थाको सहयोगमा