काठमाडौं । २०७९ साल बैशाख २९ गते प्राइम लाइफ इन्स्योरेन्स, गुराँस लाइफ इन्स्योरेन्स र युनियन लाइफ इन्स्योरेन्सले मर्जरमा जाने निर्णय गरेका थिए । एक वर्षपछि, २०८० साल बैशाख २६ गते, समान स्वाप रेसियोमा मर्जर सम्पन्न गरी नयाँ कम्पनी हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्सले कारोबार सुरु गर्यो ।

मर्जर निर्णयको बेला प्राइम लाइफको चुक्ता पुँजी २ अर्ब ७७ करोड, गुराँस लाइफको २ अर्ब ८ करोड र युनियन लाइफको २ अर्ब १५ करोड थियो । बीमा प्राधिकरणले जीवन बीमा कम्पनीको चुक्ता पुँजी न्यूनतम पाँच अर्ब पुर्‍याउन माग गरेपछि तीनवटा कम्पनी मेगा मर्जरमा जान बाध्य भएका थिए । यद्यपि, स्वाप रेसियो भने सबैको समान राखियो — जसले विवाद र प्रश्न उठायो ।

सम्पत्ति र दायित्व मूल्यांकनपछि स्वाप रेसियो निर्धारण गर्ने सिद्धान्त भएपनि नेपालमा बैंक तथा बीमा क्षेत्रका मर्जर प्रायः बार्गेनिङ र स्वार्थका आधारमा हुने प्रचलन छ । प्राइम–गुराँस–युनियन मर्जरमा पनि यही देखियो ।

भविष्यमा नाफा कमाउने आधार जीवन बीमा कोष हो । मर्जर सम्झौता गर्ने बेला प्राइमको बीमा कोष १७ अर्ब ६३ करोड, रिजर्भ ५० करोड र बीमा शुल्क आर्जन २६ अर्ब थियो । गुराँसको बीमा कोष १२ अर्ब, रिजर्भ ५४ करोड र बीमा शुल्क १६ अर्ब थियो । युनियनको बीमा कोष १० अर्ब, रिजर्भ १ अर्ब र बीमा शुल्क २० अर्ब थियो । युनियनले आक्रामक तर घाटामुखी प्रोडक्ट चलाएकाले बोनसदर समेत कमजोर बनेको थियो ।

लाभांश वितरणमा पनि प्राइम मजबुत थियो । गुराँसले स्थापनादेखि दुईपटक मात्र दोहोरो अंकको लाभांश दिएको थियो भने युनियनले एकपटक मात्र एकल अंकको लाभांश दिएको थियो । प्राइम भने नियमित रूपमा स्थिर लाभांश दिने कम्पनी थियो । तर मर्जरपछि बनेको हिमालयन लाइफले १४ प्रतिशत र ८ प्रतिशत लाभांश मात्र दियो, जसले प्राइमका सेयरधनीलाई प्रत्यक्ष घाटा थप्यो ।

व्यवसाय जगतमा स्मार्ट लगानीकर्ता मानिने राजेन्द्र खेतानले प्राइमको बलियो अवस्था हुँदाहुँदै पनि कमजोर युनियनसँग बराबर स्वाप रेसियो स्वीकार गर्नुको प्रमुख कारण सुलभ अग्रवालले देखाएको नयाँ स्टक एक्सचेञ्जको सपना भएको बताइन्छ । सुलभ समूहले खेतान लाई आकर्षक सेयर हिस्सेदारीको आश्वासन दिएको थियो । तर, नयाँ स्टक एक्सचेन्जको प्रक्रिया अघि बढेन ।

त्यसमाथि नेपालको रि–इन्स्योरेन्स संस्थानलाई टेकओभर गर्ने योजना र त्यसमा हिमालयन रि तथा हिमालयन लाइफको पैसा प्रयोग गरिएको आरोपपछि सुलभ अग्रवाल र उनका साझेदार दीपक भट्ट अहिले हिरासतमा छन् । सुलभलाई हिमालयन लाइफको अध्यक्षताबाट पनि हटाइएको छ।

सुलभले नेपाल रि किन्ने, फाइदा उठाउने र अन्तिममा हिमालयन रिमा मर्जर गर्ने सपना पुरा भएन । त्यस्तै ‘ड्रिम प्रोजेक्ट’ भनिएको नयाँ स्टक एक्सचेञ्जको बाटो पनि बन्द भयो । उनका स्वायत्त निर्णय र गलत अनुमानले हिमालयन लाइफका साधारण लगानीकर्ता र बीमितहरूलाई समस्यामा पारेको छ ।

सबैभन्दा ठूलो क्षति प्राइम लाइफका पुराना सेयरधनीलाई परेको देखिन्छ, जसको बलियो आधारलाई मर्जरले कमजोर बनाइदियो ।

अहिले पनि हिमालयन लाइफका प्रमुख लगानीकर्ता राजेन्द्र खेतान समूह नै छन् । खेतानको ३० प्रतिशत स्वामित्व रहेको लक्ष्मी बैंकले हिमालयनलाइफमा ७.१९ प्रतिशत लगानी गरेको छ । त्यस्तै राजेन्द्र खेतानकोव्यक्तिगत ५.८७ प्रतिशत, पुजा अग्रवाल खेतानको ४.६६ प्रतिशत रस्नेया खेतानको १.०४ प्रतिशत स्वामित्व रहेको छ ।